مابین متدینان و خداناباوران بحث های زیادی در بین است که خوشبختانه امروزه خشونت آن تا حد خیلی زیادی کم شده.روزگاری گالیله و کپرنیک و ژاندارک را هر کدام به جرمی به دادگاههای تفتیش عقاید می سپردند تا به اتهام ارتداد و سرپیچی از قوانین کلیسا ی واتیکان زنده بسوزانندشان.روزگاری در بلاد اسلامی منصور حلاج و ابوالعلاء معری و عین القضات همدانی را بر سر دار می بردند و شمع آجین می کردند.دستاورد بزرگ مدرنیته رجوع به عقل بشری و احترام به جان و خرد انسانی ست.خداناباوران Atheistsدر اقلیتند چون به گمانم یک سویه می نگرند مانند خیلی از خداباوران.نه جایگزینی برای خدایی که نفی اش می کنند ارائه می دهند و نه می توانند توضیحی به برخی مقولات فرابشری و مبدا و منشاء جهان بدهند.نکته ی مهم در این مباحث لزوم رعایت اخلاقی و مداراست.چیزی که نه آن نماینده ی فیلمساز هلندی رعایت کرده و نه مسلمانانی که این گونه تمام غرب را یک سویه می کوبند.چیزی که نه پاپ بندیکت شانزدهم(شاید از روی ناآگاهی) و نه جرج بوش رعایت کردند.ادیان و مذاهب را چه مثبت ارزیابی کنیم چه منفی به دیدگاه من برای بهتر شدن وضع موجود آمده اند برای تلاش جهت برابری و برادری،کوشش برای ایجاد محیطی بهتر برای زندگی.نه دین با خشونت مقدس(تر؟) می شود نه خشونت به وسیله ی دین توجیه می شود.چه فرقی ست میان بنیادگرایی مذهبی القاعده و خشونت های برخاسته از مذهب با توهین به ادیان؟آزادی نه آتش زننده ست نه توهین کننده.آزادی ما را به فهم رعایت دیگران می رساند.کسی که آزادی را نفهمد نمی تواند از رعایت حق و حقوق حرف بزند.در هر فرهنگی رعایت کردن حق دیگران و پاس داشتن آزادی دیگران نشانه رشد فکری ست.رعایت دو سویه نیست.این را نمی توانیم بگوییم چون در جامعه ای کسی رعایت نکرد حقی برای ما ایجاد می شود که ما هم رعایت نکنیم.رعایت یک مفهوم ترانسندنتال Trancendentalاست.چیزی ماوراء قانون و حقوق.فیلمساز هلندی از لحاظ حقوقی خطایی مرتکب نشده پس جواب به آن هم نباید قانون شکنانه باشد او رعایت نکرد ما با رعایت ثابت می کنیم او اشتباه کرده.بگذاریم متدینان و خداناباوران و همه در فضایی به دور از خشونت و ضمن احترام به عقیده ی همدیگر مباحثه کنند.قرار نیست این دنیا بهشت موعود باشد ولی می تواند جهانی بهتر از این باشد این حق ماست.

گرت هواست که معشوق نگسلد پیمان / نگاه دار سر ِرشته تا نگه دارد

سر و زر و دل و جانم فدای آن یاری / که حق ِصحبتِ مهر و وفا نگه دارد